Ψυχοκοινωνικά προβλήματα

Οι διαπροσωπικές σχέσεις αποτελούν σημαντικό μέρος της ζωής ενός ατόμου καθώς του δίνουν το αίσθημα ότι ανήκει σε μια ομάδα  και ότι γίνεται αποδεκτό από τους συνανθρώπους του, καλύπτοντας έτσι συναισθηματικές και κοινωνικές ανάγκες. Η ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων συνιστά σημαντικό παράγοντα και για την ποιότητα ζωής του ατόμου γενικότερα.

Τύποι διαπροσωπικών σχέσεων

  • Οικογενειακές
  • Φιλικές
  • Συντροφικές/ ερωτικές
  • Συναδελφικές
  • Σχέσεις στην κοινότητα

Σε όλους τους παραπάνω τύπους σχέσεων ενδέχεται να εμφανιστούν δυσκολίες και συγκρούσεις. Στόχος της συμβουλευτικής είναι το άτομο να μπορέσει να αντιληφθεί τη φύση των προβλημάτων στη διαπροσωπική σχέση που τον απασχολεί και να αναπτύξει τρόπους ενίσχυσης και βελτίωσης της (Argyle, 1981).

 

Τρόποι ενίσχυσης των διαπροσωπικών σχέσεων

  • Αναγνώριση, διαχείριση και έκφραση των συναισθημάτων

Τα άτομα που εμπλέκονται σε μια καλή και θετική διαπροσωπική σχέση έχουν αναπτύξει την  ικανότητα να εκφράζουν ειλικρινά  τις απόψεις, τα συναισθήματα και τα δικαιώματα τους δίχως φόβο. Ζητούν αυτό που θέλουν, σεβόμενοι τις ανάγκες και τα συναισθήματα των άλλων και παράλληλα τοποθετούν τις ανάγκες  τους στο ίδιο επίπεδο με τις ανάγκες των άλλων. Η έκφραση συναισθημάτων με τρόπο ορθό και συνοδευόμενη από αυτοπεποίθηση και αίσθηση σιγουριάς από το άτομο προϋποθέτει επιπλέον δεξιότητες αναστοχασμού επάνω στο συναίσθημα καθώς και δυνατότητα αυτοσυγκράτησης και έλεγχο του. Εξίσου σημαντικός είναι και ο αναστοχασμός ως προς την αναγνώριση τυχόν ‘ταμπού’ ή θεμάτων που μπορεί να επηρεάσουν το άτομο αρνητικά και να αποτελέσουν τροχοπέδη προς μια ουσιαστική και καλή αλληλεπίδραση (His, T.K., 2013).

  • Σεβασμός

Η έννοια του σεβασμού στο πλαίσιο μιας καλής και θετικής διαπροσωπικής σχέσης εμπεριέχει τις παρακάτω ποιότητες:

Να ανταμείβει το άτομο τους ανθρώπους απλά και μόνο επειδή είναι ανθρώπινα όντα

Να εκτιμάει την διαφορετικότητα και την ατομικότητα

Να θεωρεί δεδομένη την καλή πρόθεση του άλλου (Μαλικιώση, 2012)

  • Ενσυναίσθηση

Η δεξιότητα του ατόμου να ‘Μπει στα παπούτσια του άλλου’ και να νιώσει όσο τον δυνατόν πιο κοντά στο συναίσθημα του ‘σαν να’ ήταν εκείνος, αποτελεί εχέγγυο για την ανάπτυξη εμπιστοσύνης στις διαπροσωπικές σχέσεις. Για πλήρη επίτευξη επίδειξης της δεξιότητας της  ενσυναίσθησης το άτομο πρέπει να λειτουργήσει σε τρία επίπεδα. Σε γνωστικό ώστε να κατανοήσει την εμπειρία του ατόμου με το οποίο αλληλεπιδρά, σε συναισθηματικό επίπεδο όπου το άτομο πλησιάσει όσο κοντύτερα μπορεί το συναίσθημα του άλλου και τέλος σε ένα τρίτο επίπεδο, να επικοινωνήσει προς το άλλο άτομο όλη αυτή η νοητική και συναισθηματική του εργασία είναι να ώστε και εκείνος να αντιληφθεί το ‘πλησίασμα’ του συναισθηματικού του κόσμου (Μαλικιώση, 2012)

  • ‘Ανοιχτοσύνη’ στην ανατροφοδότηση και διάθεση για αυτό- γνωσία και αυτό- ανάπτυξη

Τα άτομα που εμπλέκονται σε μια καλή και θετική διαπροσωπική σχέση, σέβονται ο ένας την γνώμη και την άποψη του άλλου. Η εμπιστοσύνη  είναι απαραίτητο στοιχείο και στην ύπαρξη της έγκειται και η θετική διάθεση απέναντι στην ανατροφοδότηση που δίνεται. Η καλή πρόθεση του άλλου είναι δεδομένη σε κάθε συνδιαλλαγή ακόμα και όταν αυτή συμπεριλαμβάνει στοιχεία προς βελτίωση του ατόμου που υπό άλλες επικοινωνιακές βάσεις θα μπορούσαν να ληφθούν ως ‘κριτική’ και όχι ως ανατροφοδότηση (His, T.K., 2013).

  • Θέσπιση υγιών ορίων

Η έννοια των ‘ορίων’ στις διαπροσωπικές σχέσεις και την επικοινωνία είναι ιδιαιτέρως παρεξηγημένη και πολλές φορές απλά και μόνο το άκουσμα της λέξης εμπεριέχει αρνητική αίσθηση και χροιά. Ένας άνθρωπος που ξέρει να βάζει όρια πολύ συχνά, λανθασμένα χαρακτηρίζεται ως σκληρός, απόμακρος ή και άκαρδος. Ένας άλλος που δεν γνωρίζει πώς να βάλει όρια αντιμετωπίζει σημαντικά προσωπικά διλλήματα και δυσκολίες σε σχέση με τα ‘Θέλω’ του. Η σχέση ενός με τα όρια μπορεί να είναι είτε πολύ ‘χαλαρή’, λέγοντας ‘ναι’ σε καταστάσεις όπου δεν το επιθυμεί, είτε πολύ ‘αυστηρή’ λέγοντας ‘όχι’ πολύ πιο συχνά απ όσο θέλει. Ενώ η υιοθέτηση ορίων στη ζωή  βοηθά στη διαμόρφωση  της ταυτότητά του ατόμου και στην ενσωμάτωση της αίσθησης του εαυτού, όταν δεν τίθενται τα κατάλληλα όρια υπάρχουν συνέπειες τόσο στις σχέσεις με τους άλλους, αλλά και στη συναισθηματική ισορροπία.

Προκειμένου να ενισχυθούν οι διαπροσωπικές του σχέσεις, το άτομο οφείλει να διερευνήσει τη σχέση του με τα όρια και να μάθει τι είναι, σε τι χρησιμεύουν και ποιες οι πιθανές συνέπειες για τον ίδιο και τους άλλους όταν τα ενσωματώνει στη ζωή με μη αποδοτικό τρόπο. Πρόκειται για μια δεξιότητα που αναπτύσσεται και το άτομο μπορεί να εκπαιδευτεί και να μάθει εναλλακτικούς τρόπους στο να βάζει τα όρια στις σχέσεις του που να συνάδουν με τις ανάγκες και με τα ‘Θέλω’ του.

  • Ανάπτυξη δεξιοτήτων καλής επικοινωνίας

Η συμπεριφορά της προσεκτικής παρακολούθησης είναι μια βασική ικανότητα η οποία περιλαμβάνει διάφορες δεξιότητες- συμπεριφορές τις οποίες χρησιμοποιούμε για να δείξουμε ότι προσέχουμε το συνομιλητή μας. Πρόκειται για βασικές δεξιότητες που χρησιμοποιούνται καθ’ όλη τη διάρκεια της αλληλεπίδρασης και επιτρέπουν στον συνομιλητή μας να νιώσει ασφαλής μέσα στη σχέση. Για να δείξουμε σε κάποιον ότι τον ακούμε χρησιμοποιούμε τόσο λεκτικούς όσο και μη λεκτικούς τρόπους.

Μη λεκτικοί τρόποι συμπεριφοράς: Υπάρχουν εκτιμήσεις σύμφωνα με τις οποίες το 85% της ανθρώπινης επικοινωνίας γίνεται σε μη- λεκτικό επίπεδο!

  • Καλή οπτική επαφή
  • Εκφράσεις του προσώπου που δείχνουν αποδοχή, συγκέντρωση, ενδιαφέρον
  • Φωνητικό ύφος και αλλαγές στο ρυθμό της ομιλίας, στην ένταση και στον τόνο που να υποδηλώνουν ενδιαφέρον
  • Γλώσσα και στάση του σώματος. Η προτιμότερη στάση προσεκτικής παρακολούθησης στις κοινωνίες του δυτικού πολιτισμού είναι μια ελαφριά κλίση του σώματος προς τα εμπρός σε μια άνετη και ήρεμη στάση.
  • Φυσική απόσταση/ Φυσικά όρια. Βασική προϋπόθεση εδώ είναι ο καθένας να βρει το προσωπικό του στυλ με το οποίο θα νιώθει πιο άνετα. Κάποια άτομα έχουν διευρυμένα φυσικά όρια και νιώθουν άβολα όταν ο συνομιλητής τους πλησιάζει πολύ κοντά παραβιάζοντας τα ενώ κάποια άλλα άτομα έχουν περιορισμένα φυσικά όρια και δέχονται το πλησίασμα νιώθοντας πιο άνετα.

Λεκτικοί τρόποι συμπεριφοράς:

  • Λέξεις που εκφράζουν συναισθήματα και εμπειρίες και όχι μόνο ερωτήσεις που στόχο έχουν απλώς τη συλλογή πληροφοριών ή την κάλυψη της περιέργειας
  • Λεκτική ακολουθία και παραμονή στο υπό συζήτηση θέμα και αποφυγή άκαιρης και απότομης αλλαγής του

(Ivey, 1992)

 

Πηγές:

Μαλικιώση- Λοϊζου Μ., (2012). Συμβουλευτική Ψυχολογία. Αθήνα: Πεδίο

Argyle, M. (1981). Ψυχολογία της Διαπροσωπικής Συμπεριφοράς. (Μ. Δερμιτζάκης, Μεταφρ.) Αθήνα: Θυμάρι.

Ivey A.E., Gluckstern M., Ivey M.B., (1992). Basic Attending Skills (3rd Edition). North Amherst, CA: Microtraining Associates.

His, T.K., (2013). A basic guide to peer helping. Singapore Management University.

Στρες:

Το στρες είναι μία φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού μας και αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ζωής. Δρα κινητοποιητικά προς τον άνθρωπο όταν έρχεται αντιμέτωπος με κάτι νέο ή και απαιτητικό, προειδοποιητικά έναντι των κινδύνων στο περιβάλλον και βοηθά στην τοποθέτηση προτεραιοτήτων στη ζωή (Καραδήμας, 2005).

Τι συμβαίνει όμως όταν από ωφέλιμο γίνει επικίνδυνο;

Σε παλαιότερες εποχές όταν ο άνθρωπος έρχονταν αντιμέτωπος με κάποιον εξωτερικό κίνδυνο, δύο ήταν οι πιθανοί μηχανισμοί που ενεργοποιούνταν για την επιβίωση του. Η ‘φυγή’ ή η ‘πάλη’. Ο αυξημένος καρδιακός παλμός, η μυϊκή ένταση, η υψηλή πίεση και η εφίδρωση έθεταν τον οργανισμό σε επιφυλακή έως ότου ο κίνδυνος να μην υπάρχει πλέον (Cannon, 1929). Σήμερα, παρόλο που ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζει τους ίδιους κινδύνους με τους προγόνους του, όπως πχ. η απειλή από ένα άγριο ζώο, οι ψυχοκοινωνικές πιέσεις που δέχεται διεγείρουν τον οργανισμό με παρόμοιο τρόπο.

  • ‘Καλό στρες’

Το σώμα τίθεται σε επιφυλακή προκειμένου να ξεπεράσει τις προκλήσεις είτε αυτές προέρχονται από το κοινωνικό περιβάλλον πχ. οικογένεια, σχέσεις, δουλειά, είτε από τον ίδιο τον εαυτό πχ. προσδοκίες και απαιτήσεις. Μετά το πέρας της πρόκλησης  το σώμα ηρεμεί. Έτσι δίνεται η δυνατότητα να αναδιοργανωθεί αλλά και να ανταμειφθεί συναισθηματικά για το γεγονός ότι ξεπέρασε τον κίνδυνο με επιτυχία. Το παραπάνω είδος  ‘στρες’ είναι το ‘καλό στρες’. Μπορεί να αποτελέσει την κινητήριο δύναμη του ατόμου και να το ενεργοποιήσει τόσο ώστε να φέρει εις πέρας και να ολοκληρωθεί με λειτουργικό και αποτελεσματικό τρόπο μια εργασία. Το γεγονός ότι κάποιοι άνθρωποι ιδρώνουν ή νιώθουν την καρδιά τους να χτυπά δυνατά πριν μια παρουσίαση ή ένα τεστ, είναι ένα πλεονέκτημα προς την επιτυχία. Πρόκειται δηλαδή για μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού σε εξωτερικές ή εσωτερικές απαιτήσεις ή και κινδύνους που ως στόχο έχουν να βοηθήσουν το άτομο να αντιδράσει.

  • ‘Κακό στρες’

Ωστόσο, δεν χειρίζονται όλο οι άνθρωποι τις καταστάσεις με τον ίδιο τρόπο. Όταν οι συνθήκες που προκαλούν στρες είναι συνεχόμενες και διαρκείς ή εάν το άτομο τις αντιλαμβάνεται ως συνεχόμενες και διαρκείς τότε το σώμα δεν έχει καμία ευκαιρία να χαλαρώσει. Έτσι, σε πολλούς ανθρώπους, η αντίδραση ξεπερνά τα φυσιολογικά επίπεδα και το ‘κακό’ πλέον στρες αρχίζει να προκαλεί έντονη δυσφορία και δυσκολίες στην καθημερινή ζωή

(Lehrer, Woolfolk & Sime, 2007).

 

Τα είδη του στρες

  • Οξύ στρες:

Προκαλείται από μια κατάσταση που μόλις προηγήθηκε πχ. ένα ατύχημα με το αυτοκίνητο ή μια κατάσταση που επίκειται στο άμεσο μέλλον πχ. εξέταση σε ένα εργαστηριακό μάθημα της σχολής όπου φοιτά το άτομο. Θέτει το άτομο σε ετοιμότητα, προκαλεί εγρήγορση. Σε μεγάλες δόσεις όμως οδηγεί το άτομο σε σωματική και συναισθηματική εξάντληση.

  • Επεισοδιακό οξύ στρες:

Συνήθως συναντάται σε άτομα που η αίσθηση του ‘χάους’ και της ‘κρίσης’ υπάρχει σε καθημερινή βάση. Είναι διαρκώς σε ένταση και τείνουν να αναλαμβάνουν πολλές ευθύνες στις οποίες δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν με αποτέλεσμα η πίεση, κυρίως από τις δικές τους προσδοκίες, να είναι εξουθενωτική. Σύνηθες χαρακτηριστικό τέτοιων συνθηκών είναι η συνεχόμενη και μεγάλης έντασης ανησυχία. Πιο συγκεκριμένα, το άτομο βιώνει τον κόσμο γύρω του ως απειλητικό έχοντας πάντα την αίσθηση ότι κάτι τραγικό θα συμβεί ανά πάσα στιγμή.

  • Χρόνιο στρες:

Το άτομο βρίσκεται μόνιμα σε μια κατάσταση στρες, την οποία, καθώς ο χρόνος περνά, αποδέχεται ως αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής του. Βιώνει το άγχος ως αδιέξοδο και δίχως ελπίδα πλέον, σταματάει να αναζητά λύσεις και να προσπαθεί να νιώσει καλύτερα. Ενώ το οξύ στρες εντοπίζεται σχετικά εύκολα εφόσον είναι ένα ‘νέο’ και μη σύνηθες συναίσθημα, το χρόνιο στρες αγνοείται από τους ανθρώπους καθώς είναι παλιό, γνώριμο και μερικές φορές ακόμη και οικείο συναίσθημα. Είναι το στρες που συνήθως συνοδεύει καταστάσεις όπως η φτώχια, οι δυσλειτουργικές σχέσεις, η ‘παγίδευση’ σε έναν ‘κακό’ γάμο ή και σε μια δουλειά που δεν είναι επιθυμητή. Το χρόνιο στρες έχει τη δύναμη να καταστρέψει σώμα, μυαλό και ζωές.

(Lehrer, Woolfolk & Sime, 2007)

Επιπτώσεις του στρες
… Στο σώμα … Στις σκέψεις & στα συναισθήματα

 

… Στην συμπεριφορά
Πονοκέφαλος Άγχος Υπερφαγία
Πόνοι στην πλάτη και στο στήθος Ανησυχία & Εκνευρισμός Ξεσπάσματα θυμού
Ταχυκαρδία Κατάθλιψη Κατάχρηση ουσιών
Υψηλή αρτηριακή πίεση Θυμός Κοινωνική απόσυρση
Αδύναμο ανοσοποιητικό σύστημα Μειωμένη συγκέντρωση Ξεσπάσματα με κλάμα
Στομαχικές διαταραχές Μειωμένη μνήμη Συγκρούσεις με κοντινά πρόσωπα
Διαταραχές ύπνου

 

Αιτιολογία

Είναι πολλά τα γεγονότα εκείνα ή οι καταστάσεις που μπορούν να δημιουργήσουν στρες σε ένα άτομο. Το στρες εμφανίζεται όταν υπάρχει ασυμφωνία μεταξύ των αναμενόμενων και προσδοκώμενων γεγονότων και της πραγματικότητας (Lazarus, 1984). Κάποια από αυτά μπορούν να θεωρηθούν στρεσογόνοι παράγοντες για την πλειοψηφία των ανθρώπων, όπως πχ. η απώλεια ενός συγγενή, η μοναξιά ή μια φυσική καταστροφή. Άλλοι παράγοντες, ωστόσο, μπορεί να είναι στρεσογόνοι για κάποιους ανθρώπους και όχι για κάποιους άλλους.

Για παράδειγμα στρες μπορούν να δημιουργήσουν:

  • Η ματαίωση των προσδοκιών
  • Προβλήματα σχέσεων
  • Οικονομικές δυσκολίες
  • Δυσκολίες στον εργασιακό χώρο
  • Οι απαιτήσεις του εαυτού
  • Οι απαιτήσεις των άλλων
  • Η μοναξιά
  • Ανησυχίες  κοινωνικής φύσης
  • Απανωτές δυσκολίες
  • Σημαντικές αλλαγές & νέες καταστάσεις
  • Η ασάφεια

 

Κατηγοριοποίηση των παραγόντων που προκαλούν στρες:

  • Τυχαία γεγονότα:

Προσωρινές αλλά σημαντικές πηγές στρες όπως πχ. η απώλεια του κινητού τηλεφώνου, να χάσει κανείς το πλοίο ή να λάβει μια κλήση από τον τροχονόμο.

  • Σημαντικά γεγονότα ζωής:

Αρνητικές αλλά και θετικές αλλαγές στη ζωή όπως πχ. ο γάμος, η αποφοίτηση, η διαδικασία αναζήτησης για δουλειά, ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου, το διαζύγιο, η γέννηση ενός παιδιού.

  • Χρόνια προβλήματα:

Στρεσσογόνες καταστάσεις όπως ένας ‘κακός’ γάμος, ασταθής δουλειά, δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις ή ένα οικονομικό χρέος

(Lehrer, Woolfolk & Sime, 2007).

 

Η έκθεση του ατόμου σε ένα στρεσογόνο παράγοντα ενεργοποιεί ποικίλες στρατηγικές ως προς την αντιμετώπιση και την μείωση της έντασης και της δυσφορίας που αυτό προκαλεί.

  • Στρατηγικές εστιασμένες στο πρόβλημα

Εστιάζει στην προσπάθεια του άτομου να ελέγξει ή να λύσει το πρόβλημα με την χρήση τεχνικών όπως η τεχνική επίλυσης του προβλήματος, η διερεύνηση της φύσης της δυσκολίας και η συγκέντρωση πληροφοριών για αυτήν, η δημιουργία ενός συγκεκριμένου πλάνου ενεργοποίησης τους ατόμου καθώς και ο καταιγισμός ιδεών για ανεύρεση εναλλακτικών λύσεων.

  • Στρατηγικές εστιασμένες στο συναίσθημα

Εστιάζει στην προσπάθεια του ατόμου να ρυθμίσει το αρνητικό συναίσθημα του και να μειώσει την ένταση του. Τεχνικές που χρησιμοποιούνται σε αυτή τη προσπάθεια μπορεί να είναι η αποφυγή στου στρεσογόνου παράγοντα, η απομόνωση, η άρνηση, η παραίτηση, η χρήση ψυχοτρόπων ουσιών

(Καραδήμας, 2005)

Παρεμβάσεις Διαχείρισης Άγχους

Οι παρεμβάσεις για την διαχείριση του στρες και του άγχους δύναται να πραγματοποιηθούν σε ατομικό και σε ομαδικό επίπεδο. Σε κάθε περίπτωση, στόχος της συμβουλευτικής διαδικασίας είναι να ενισχυθεί το άτομο ως προς την διαδικασία επιλογής της στρατηγικής αντιμετώπισης του στρες που θα υιοθετήσει και να έρθει στην επίγνωση του τυχόν χρήση στρατηγικών που ήδη έχει υιοθετήσει και που πιθανόν να δρουν λειτουργικά στο παρόν αλλά μακροπρόθεσμα να επιδρούν αποσταθεροποιητικά προς το άτομο π.χ. η χρήση ουσιών, υπερβολικό κάπνισμα. Το άτομο έχει έναν συνοδοιπόρο στην πορεία διερεύνησης της καταλληλότερης στρατηγικής ώστε να επιτευχθεί η αντιμετώπιση του στρεσογόνου παράγοντα με πλήρη επιτυχία και δίχως επακόλουθες αρνητικές συνέπειες (Καραδήμας, 2005).

Πιο συγκεκριμένα:

  • Στόχος κάθε παρέμβασης σε ένα πρώτο στάδιο είναι η ενημέρωση του ατόμου για την φύση, τη λειτουργία και τα αρνητικά αποτελέσματα του στρες στην σωματική αλλά και την ψυχική του υγεία.
  • Στη συνέχεια, το άτομο προσκαλείται σε μια συστηματική και στοχευμένη ενδοσκόπηση προς την αναγνώριση των προσωπικών του ορίων, αξιών και κινήτρων καθώς και παράλληλη εργασία σε γνωσιακό επίπεδο, κατανοώντας τις αυτόματες δυσλειτουργικές σκέψεις και γνωσιακά σχήματα που ενδεχομένως υπάρχουν και πυροδοτούν το στρες.
  • Τέλος, στόχο αποτελεί και η ανάπτυξη νέων δεξιοτήτων καλής και αποτελεσματικής επικοινωνίας, διαχείρισης συναισθημάτων και καταστάσεων π.χ. διαχείριση θυμού, δεξιότητα διεκδικητικότητας καθώς και η εκμάθηση τεχνικών χαλάρωσης.

Τεχνικές χαλάρωσης

  • Η αναπνοή της κοιλιάς/ Διαφραγματική αναπνοή
  • Χαλάρωση των μυών- αφήνοντας τις εντάσεις
  • Καθοδηγούμενη φαντασία

Οι παραπάνω τεχνικές αποτελούν την πρώτη γραμμή άμυνας στο στρες τις οποίες το άτομο μπορεί να μάθει να εφαρμόζει μόνος του.  Ωστόσο, η αντιμετώπιση του χρόνιου στρες και του άγχους, ακολουθεί μόνο εφόσον το άτομο μάθει να δέχεται τα συναισθήματα του, να ελέγχει τις δυσάρεστες σκέψεις του καθώς και να αναπτύξει λειτουργικές τεχνικές επίλυσης προβλημάτων. Το στρες προειδοποιεί πάντα όταν γίνεται επικίνδυνο και το άτομο πρέπει να προσέξει και να προφυλάξει τον εαυτό του λαμβάνοντας τα απαραίτητα μέτρα και απευθυνόμενοι σε κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας.

 

 

Πηγές:

Καραδήμας, Ε. (2005). Ψυχολογία της Υγείας. Θεωρία και κλινική πράξη. Αθήνα: Τυπωθήτω

Cannon, W.B. (1929). Bodily changes in pain, hunger, fear, range. New York: Appleton.

Lehrer P. M., Woolfolk R. L.  & Sime W. E. (2007). Principles and Practice of Stress Management. New York London: The Guilford Press

«Γιατί πίνετε»; Ρώτησε ο μικρός πρίγκιπας.

«Για να ξεχάσω» απάντησε ο μπεκρής.

«Τι να ξεχάσετε;» ξαναρώτησε ο μικρός πρίγκιπας που ήδη τον λυπόταν.

«Να ξεχάσω ότι ντρέπομαι».

«Τι ντρέπεστε;» επέμεινε ο μικρός πρίγκιπας που ήθελε να τον βοηθήσει.

«Ντρέπομαι γιατί πίνω». Ο μπεκρής σταμάτησε να μιλάει και κλείστηκε σε μια απόρθητη σιωπή.

Και ο μικρός πρίγκιπας έφυγε μπερδεμένος.

«Οι μεγάλοι είναι πράγματι πολύ πολύ παράξενοι» είπε στον εαυτό του.

Antoine de Saint-Exupery (1948) The little Prince. New York: Hartcourt Brace

 

 

Χρήσιμοι Ορισμοί

Ψυχοτρόπος ουσία:

Κάθε ουσία η οποία λαμβανόμενη από οποιαδήποτε οδό του σώματος μεταβάλλει τη σωματό- ψυχική κατάσταση λειτουργίας του χρήστη

Διακρίνονται σε διεγερτικές ή κατασταλτικές και προκαλούν εξάρτηση ψυχική ή και σωματική, ποικίλου βαθμού.

Τέτοιες ουσίες είναι:

  • το χασίς
  • η ηρωίνη
  • η κοκαΐνη
  • το έκσταση
  • τα club drugs
  • οι μη απαγορευμένες ουσίες όπως ο καπνός, το αλκοόλ, τα ηρεμιστικά, τα αγχολυτικά χάπια και τα αναβολικά

 

Η χρήση μιας ουσίας μπορεί να είναι…

Κοινωνική χρήση

Κοινωνική χρήση εξαρτησιογόνων αλλά μη απαγορευμένων ψυχοτρόπων ουσιών όπως για παράδειγμα η χρήση του τσιγάρου, του αλκοόλ ή της καφεϊνης.

Επιβλαβής χρήση

Πρόκειται για έναν τρόπο χρήσης ψυχοτρόπων ουσιών, απαγορευμένων ή μη, που προκαλεί βλάβη της υγείας του χρήστη

  • Σωματική

π.χ. Παγκρεατίτιδα λόγω συστηματικής χρήσης αλκοόλ

  • Ψυχική

π.χ. Επεισόδια καταθλιπτικής διαταραχής που προκύπτουν δευτερογενώς από μεγάλη κατανάλωση αλκοόλ

Κατάχρηση

Δυσπροσαρμοστικό πρότυπο χρήσης ουσιών που οδηγεί σε κλινικά σημαντική έκπτωση στην υγεία του ατόμου, σε σχεδόν όλους τους βασικούς τομείς της ζωής του όπως προσωπικός, οικογενειακός, εργασιακός καθώς και σε όλες τις σχέσεις και τις αλληλεπιδράσεις του.

Ψυχολογική εξάρτηση

Πρόκειται για την κατάσταση που συνοδεύει όλες τις περιπτώσεις εξάρτησης με τα εξής χαρακτηριστικά:

  • Παρατηρείται μια έντονη επιθυμία συνεχούς χρήσης ή κατάχρησης της ουσίας προκειμένου το άτομο να βιώσει κάποια ευχάριστη ενέργεια της
  • Συνεχής αύξηση της δόσης για να υπάρξει το επιθυμητό αποτέλεσμα
  • Η ένταση ποικίλει ανάλογα με την ουσία και την προσωπικότητα του ατόμου
  • Συχνά οδηγεί το άτομο σε αντικοινωνική συμπεριφορά & αξιόποινες πράξεις

Σωματική ή φυσική εξάρτηση

  • Εκδηλώνονται σωματικά & ψυχοπαθολογικά συμπτώματα με την μείωση ή την απότομη διακοπή της χρονίως λαμβανόμενης ψυχοτρόπου ουσίας
  • Υπάρχει καταναγκαστική επιθυμία για την ανεύρεση της ουσίας.
  • Υπάρχει μείωση της ικανότητας για έλεγχο της χρήσης της ουσίας
  • Ολοένα και εντονότερη επιθυμία για αύξηση της λαμβανόμενης δόσης.
  • Εμφάνιση συμπτωμάτων στερητικού συνδρόμου (σωματικά & ψυχικά) σε απουσία της ουσίας
  • Προοδευτική αδιαφορία για άλλα ενδιαφέροντα, διασκέδαση και άλλες δραστηριότητες που δεν σχετίζονται με την χρήση
  • Επιμονή στην χρήση παρά τις φανερές και στον χρήστη βλαβερές της συνέπειες

 

Δρόμος προς την εξάρτηση: 4 στάδια στη σχέση του ατόμου με τις ουσίες

Πειραματισμός

  • Σε αυτό το στάδιο η χρήση της ουσίας γίνεται σε συνθήκες παρέας με άλλους ανθρώπους και μόνο όταν η ουσία προσφέρεται από εκείνους που την έχουν προμηθευτεί
  • Το άτομο σταδιακά μυείται στην αίσθηση της ευφορίας η οποία είναι και το συναίσθημα που επικρατεί σε αυτό το αρχικό στάδιο.
  • Άλλα συναισθήματα που υπάρχουν σε αυτή τη φάση είναι η περιέργεια καθώς και η πίεση από την ομάδα και την παρέα ομηλίκων
  • Όσον αφορά στους τομείς της υγείας και της εργασίας δεν υπάρχει ακόμα κάποια αρνητική επίδραση και οικονομικά ο αντίκτυπος είναι μικρός καθώς η προμήθεια της ουσίας δεν γίνεται από τον ίδιο τον χρήστη

Ενεργή αναζήτηση

  • Σε αυτό το στάδιο προς την εξάρτηση το άτομο έχει κοινωνικές συναναστροφές κατά κύριο λόγο με άλλους χρήστες. Πρόκειται για το πρώτο ανησυχητικό ‘σημάδι’ καθώς οι ‘καθαροί’ φίλοι που πρότερα υπήρχαν τείνουν να απομακρύνονται όλο και περισσότερο
  • Υπάρχει πλέον αναζήτηση της ουσίας από το ίδιο το άτομο αλλά η χρήση συνεχίζει να γίνεται σε μορφή ‘μοιράσματος’ με άλλους
  • Συναισθηματικά, η ευφορία συνεχίζει αλλά πλέον με ‘διαλλείματα’ δυσφορίας
  • Ξεκινούν τα πρώτα προβλήματα στους τομείς της υγείας και της εργασίας καθώς το άτομο συχνά πλέον αντιμετωπίζει συμπτώματα ‘μέθης’ ως αποτέλεσμα της χρήσης
  • Οικονομικά ο αντίκτυπος παραμένει μικρός καθώς το άτομο είναι ακόμα λειτουργικό και έχει την εργασία του

Αναζήτηση ευχαρίστησης

  • Σε αυτό το στάδιο προς την εξάρτηση το φιλικό και κοινωνικό περιβάλλον του ατόμου αποτελούν μόνο άλλοι χρήστες. Παράλληλα υπάρχει διαταραχή & απόσταση όλων των άλλων σχέσεων, προσωπικών & οικογενειακών
  • Πλέον αγοράζει και προμηθεύεται το ίδιο την ουσία και κατά συνέπεια η χρήση είναι και πιο συχνή και σε μεγαλύτερη δοσολογία
  • Κάνουν την εμφάνιση τους και προβλήματα διατροφής και διαταραχής του ύπνου
  • Στο συναισθηματικό τομέα υπάρχει έντονη δυσφορία όταν δεν έχει γίνει χρήση, με συχνές μεταβολές της διάθεσης. Μια πρώτη απόπειρα για έλεγχο γίνεται σε αυτό το τρίτο στάδιο καθώς το άτομο αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα που σχετίζεται με την χρήση
  • Η απόδοση στην εργασία του ατόμου έχει καθοδική πορεία, με χαμηλή απόδοση και απουσίες. Και οικονομικά πλέον το άτομο δημιουργεί χρέη που σχετίζονται άμεσα και με την αγορά της ουσίας

Εξάρτηση

  • Όλοι οι φίλοι με τους οποίους συναναστρέφεται πλέον το άτομο κάνουν χρήση. Συμπεριφορικά, το άτομο λέει ψέματα, κάνει ‘νταλαβέρι’, δανείζεται και κλέβει προκειμένου να εξασφαλίσει χρήματα για την προμήθεια της ουσίας
  • Η χρήση δεν γίνεται μόνο σε πλαίσιο παρέας αλλά κάνει χρήση μόνο και λαμβάνει υψηλές δόσεις για να καλύψει την ανοχή του οργανισμού του στην ουσία και να επιτύχει το αποτέλεσμα της ευφορίας που αναζητά
  • Όσον αφορά τα συναισθήματα κάνει χρήση για να νιώθει καλά και να ξεπερνά τις ενοχές του για την χρήση και διακατέχεται από ολοκληρωτική ενασχόληση με την ουσία
  • Στο τομέα της υγείας υπάρχουν πολλαπλά σωματικά και διανοητικά συμπτώματα
  • Πιθανόν να έχει απολέσει την εργασία του ή το κύρος του στον εργασιακό του χώρο και ως συνέπεια η οικονομική καταστροφή καραδοκεί

Πηγές:

Εκπαιδευτικό Υλικό Πρόγραμματος «Συμβουλευτική στον Τομέα της Τοξικοεξάρτησης: οι Γνώσεις, οι Δεξιότητες και η Στάση στην Επαγγελματική Πρακτική». 10ος Κύκλος Σπουδών: 2016-2017. ΚΕΘΕΑ.